Αυτό το άρθρο εξετάζει την σχέση μεταξύ των νιτρικών αλάτων στη διατροφή και της ανθρώπινης υγείας.
Τα νιτρικά άλατα, τα οποία μπορούμε να βρούμε στα πράσινα φυλλώδη λαχανικά, τα παντζάρια και άλλες φυτικές τροφές, έχουν αναδειχθεί ως αντικείμενο σημαντικού ενδιαφέροντος λόγω των πιθανών θεραπευτικών και εργογονικών οφελών για την καρδιαγγειακή, στοματική, νευρογνωστική και μεταβολική υγεία, καθώς και την αθλητική απόδοση.
Ωστόσο, τα στοιχεία φαίνεται να είναι αντιφατικά, καθώς η υψηλή πρόσληψη νιτρικών αλάτων έχει επίσης συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο καρκίνου, ιδιαίτερα στο γαστρεντερικό σωλήνα, καθώς και με άλλες ασθένειες όπως τη νόσο του θυρεοειδούς, γενετικές ανωμαλίες και τη βρεφική μεθαιμοσφαιριναιμία.

ΝΙΤΡΙΚΑ, ΝΙΤΡΩΔΗ ΚΑΙ ΘΕΤΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ
Τα νιτρικά άλατα είναι άφθονα στο φυσικό περιβάλλον, ιδιαίτερα στα φυτά. Τα φυλλώδη πράσινα όπως η ρόκα, το σπανάκι, το μαρούλι και το σέσκουλο, καθώς και τα ριζώδη λαχανικά όπως το παντζάρι και το ραπανάκι, περιέχουν υψηλές ποσότητες νιτρικών, συχνά της τάξης των 1000-2000+ mg/kg. Αυτά τα πλούσια σε νιτρικά λαχανικά πολλές φορές μπορούν να περιέχουν επίσης μικρές ποσότητες νιτρωδών, μαζί με μια αφθονία φυτικών ινών, βιταμινών, μετάλλων και φυτοχημικών, συμπεριλαμβανομένων των πολυφαινολών.
Η τακτική κατανάλωση φρούτων και λαχανικών, ιδιαίτερα των πλούσιων σε νιτρικά πράσινα φυλλώδη λαχανικά, συσχετίζεται αντιστρόφως με τη στεφανιαία νόσο, το εγκεφαλικό, το διαβήτη τύπου 2 και τη θνησιμότητα. Τα καρδιομεταβολικά οφέλη των διατροφικών νιτρικών, συμπεριλαμβανομένης της επίδρασής τους στην αρτηριακή πίεση, έχουν επίσης αναφερθεί μετά την κατάποση νιτρικών αλάτων που δεν προέρχονται από φυτά, όπως το νιτρικό κάλιο.
Ωστόσο, τα καρδιομεταβολικά οφέλη των διατροφικών νιτρικών αλάτων είναι πιο προφανή όταν καταναλώνονται από φυτικές πηγές, όπως βλέπουμε σε διατροφές με υψηλή περιεκτικότητα σε νιτρικά (π.χ.: πλούσιες σε πράσινα φυλλώδη λαχανικά, χυμό παντζαριών κλπ).
Επίσης, ενώσεις όπως οι S-νιτροσοθειόλες και τα νιτρολιπίδια μπορούν να έχουν ευεργετικά αποτελέσματα, όπως η ρύθμιση της παροχής οξυγόνου και η άσκηση αντιφλεγμονωδών επιδράσεων.

ΝΙΤΡΙΚΑ, ΝΙΤΡΩΔΗ ΚΑΙ ΑΡΝΗΤΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ
Τα νιτρικά και νιτρώδη άλατα, συμπεριλαμβανομένου του νιτρικού και του νιτρώδους νατρίου και του νιτρικού και του νιτρώδους καλίου (Ε249/E250/Ε251/Ε252), είναι πρόσθετα τροφίμων που έχουν εγκριθεί επί του παρόντος για χρήση στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Αυτά τα συντηρητικά προστίθενται σε αλλαντικά, όπως μπέικον, λουκάνικα και ζαμπόν, καθώς και στα τυριά, για να βελτιώσουν τη γεύση και το χρώμα, να εμποδίσουν την ανάπτυξη των μικροβίων και να παρατείνουν τη διάρκεια ζωής. Η παραγωγή μονοξειδίου του αζώτου από τα νιτρικά άλατα σκοτώνει τα βακτήρια, εμποδίζοντας την ανάπτυξη και τη συσσώρευσή τους, καθυστερώντας έτσι τη σήψη του κρέατος.
Ωστόσο, ο εξωγενής μεταβολισμός των νιτρικών αλάτων που προστίθεται ως συντηρητικό αυξάνει την αναλογία των διαθέσιμων νιτρωδών και προσχηματισμένων νιτροζαμινών, οι οποίες είναι καρκινογόνες, σε σύγκριση με τρόφιμα που είναι φυσικά πλούσια σε νιτρικά όπου ο σχηματισμός νιτρωδών και άλλων νιτρικών αλάτων μεταβολιτών προλαμβάνεται από υψηλές συγκεντρώσεις αντιοξειδωτικών και πολυφαινολών, όπως για παράδειγμα στα λαχανικά.
Υπολογίζεται ότι τα τρόφιμα που περιέχουν συντηρητικά νιτρικών/νιτρωδών, όπως τα επεξεργασμένα κρέατα και τα τυριά, αν και παρέχουν μόλις το 6-8% των συνολικών νιτρικών που προέρχονται από τη διατροφή, παρέχουν ένα μεγάλο 35-39% της συνολικής πρόσληψης νιτρωδών που προέρχονται από τη διατροφή.
Πράγματι, η μεγαλύτερη αναλογία προσχηματισμένων νιτρωδών και δευτερογενών ειδών δραστικού αζώτου φαίνεται να ευνοεί τον σχηματισμό καρκινογόνων Ν-νιτροζοενώσεων παρά τη δημιουργία μονοξειδίου του αζώτου, ακόμη και όταν το συνολικό φορτίο νιτρικών είναι χαμηλότερο.
Η κατάποση προσχηματισμένων νιτροζαμινών, συμπεριλαμβανομένης της Ν-νιτροσοδιμεθυλαμίνης (NDMA), συνδέεται σταθερά με αυξημένους κινδύνους γαστρεντερικών και άλλων καρκίνων.

Επιπλέον, τα επεξεργασμένα κρέατα και τα τυριά στερούνται βασικών αντιοξειδωτικών και φυτοχημικών που αναστέλλουν τον περαιτέρω σχηματισμό νιτροζαμίνης από τα διαθέσιμα νιτρώδη. Χαρακτηριστικά, μια πρόσφατη μελέτη έδειξε ότι η προσθήκη φυτικών φυτοχημικών στην επεξεργασία των κόκκινων κρεάτων μπορεί να μειώσει τον σχηματισμό Ν-νιτροζοενώσεων, ακόμη και χωρίς ταυτόχρονη μείωση της χρήσης νιτρωδών συντηρητικών.
Κατά συνέπεια, η υψηλή κατανάλωση κόκκινου και επεξεργασμένου κρέατος συσχετίζεται με περισσότερο από 30% αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του παχέος εντέρου, καθώς και αυξημένο κίνδυνο καρκίνου του μαστού, του ενδομητρίου, του παχέος εντέρου, του ορθού, του πνεύμονα και των νεφρικών κυττάρων.
Έχει επίσης βρεθεί συσχέτιση με υψηλές προσλήψεις νιτρικών και νιτρωδών ζωικής προελεύσεως με αυξημένο κίνδυνο γαστρικού καρκίνου, σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2, μη αλκοολική στεατοηπατίτιδα, νόσο του Αλτσχάιμερ και θνησιμότητα σχετιζόμενη με καρδιαγγειακά νοσήματα.
Συνολικά, αυτά τα δεδομένα υποδηλώνουν ότι η κατανάλωση τροφίμων, που περιέχουν πρόσθετα νιτρικών/νιτρωδών και ιδιαίτερα ζωικής προέλευσης, τροποποιεί δυσμενώς τον μεταβολισμό των νιτρικών αλάτων, προάγοντας τον σχηματισμό καρκινογόνων Ν-νιτροζοενώσεων και οδηγεί σε μειωμένη καρδιομεταβολική υγεία.
Άλλες μέθοδοι επεξεργασίας τροφίμων έχουν επίσης αποδειχθεί ότι προάγουν τον εξωγενή σχηματισμό Ν-νιτροζοενώσεων και άρα είναι δυνατόν να συμβάλλουν στον κίνδυνο καρκίνου που σχετίζεται με τα νιτρικά, όπως τα καπνιστά, τα αλατισμένα και τα παστά τρόφιμα.
Επιπλέον, η συχνή κατανάλωση λαχανικών τουρσί, συμπεριλαμβανομένων των λαχανικών πλούσιων σε νιτρικά άλατα, όπως το λάχανο, συσχετίζεται με >50% μεγαλύτερο κίνδυνο ανάπτυξης γαστρικού καρκίνου.
Για άλλη μια φορά, αυτό φαίνεται πως συνδέεται με τη συγκέντρωση των προσχηματισμένων Ν-νιτροζοενώσεων που παράγονται κατά τη διαδικασία, παρά το γεγονός ότι η αντιοξειδωτική ικανότητα αυτών των τροφίμων διατηρείται κατά έναν βαθμό.
Οι παραδοσιακές μέθοδοι συσκευασίας υγρών λαχανικών που τα αφήνουν σε ένα βάζο για εβδομάδες ή μήνες ώστε να γίνει ζύμωση διευκολύνουν την ανάπτυξη μικροοργανισμών που μπορούν να οδηγήσουν στην παραγωγή Ν-νιτροζοενώσεων και μυκοτοξινών.
Το πόσιμο νερό μπορεί επίσης να αντιπροσωπεύει σημαντική πηγή νιτρικών που προέρχονται από τη διατροφή, λόγω μόλυνσης από ανόργανα ή λιπάσματα γεωργικών προϊόντων με βάση την κοπριά που εισέρχονται στα επιφανειακά και υπόγεια ύδατα από την απορροή απορριμμάτων ή/και τα ανθρώπινα ή ζωικά απόβλητα.
Οι βιομηχανικές περιοχές αναφέρουν συχνά συγκεντρώσεις νιτρικών στο νερό της βροχής έως και ~5 mg/L. Ωστόσο, στις περισσότερες χώρες η συγκέντρωση νιτρικών αλάτων στο πόσιμο νερό δεν υπερβαίνει τα 10 mg/L, η οποία παραμένει σημαντικά μικρότερη από τα σημερινά όρια των ΗΠΑ και της Ευρώπης των 45 mg/L και 50 mg/L, αντίστοιχα, και συμβάλλει σε λιγότερο από 14 % της συνολικής πρόσληψης.
Τα νιτρικά άλατα στο πόσιμο νερό έχουν συνδεθεί (αν και όχι με βεβαιότητα) με την ανάπτυξη βρεφικής μεθαιμοσφαιριναιμίας, γνωστής και ως σύνδρομο μπλε μωρού, καθώς και με τον καρκίνο του παχέος εντέρου και του στομάχου, αν και η καρκινογόνος δυνατότητα των νιτρικών αλάτων στο πόσιμο νερό δεν είναι τόσο σαφής όσο τα νιτρικά άλατα στο επεξεργασμένο κρέας.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
- Ολοκληρώνοντας, σημειώνουμε πως είναι ενδιαφέρον ότι τα ευεργετικά αποτελέσματα παρατηρούνται συχνά όταν τα νιτρικά άλατα καταναλώνονται από φυτικές πηγές, ενώ οι δυσμενείς επιπτώσεις συνδέονται συχνότερα με την πρόσληψη νιτρικών από το πόσιμο νερό και τα επεξεργασμένα κρέατα.
- Η παρουσία αντιοξειδωτικών και πολυφαινολών στα φρούτα και τα λαχανικά βοηθά στη μετατόπιση της μετατροπής των νιτρωδών προς σχηματισμό μονοξειδίου του αζώτου και μακριά από την παραγωγή δυνητικά καρκινογόνων Ν-νιτροζοενώσεων.
- Από την άλλη πλευρά, η παρουσία νιτροζώσιμων πρόδρομων ουσιών και αίμης στο (επεξεργασμένο) κόκκινο κρέας προάγει τη νιτρίωση και το σχηματισμό καρκινογόνων Ν-νιτροζοενώσεων, ενώ ο εξωγενής μεταβολισμός των νιτρικών και νιτρώδων αλάτων αυξάνει την αναλογία των διαθέσιμων νιτρωδών και προσχηματισμένων νιτροζαμινών, οι οποίες είναι καρκινογόνες.
–Suprastratum: The authority on health, fitness and nutrition
Πηγές/βιβλιογραφία/περισσότερο διάβασμα:
- Zurbau A, Au-Yeung F, Blanco Mejia S, Khan TA, Vuksan V, Jovanovski E, Leiter LA, Kendall CWC, Jenkins DJA, Sievenpiper JL. Relation of Different Fruit and Vegetable Sources With Incident Cardiovascular Outcomes: A Systematic Review and Meta-Analysis of Prospective Cohort Studies. J Am Heart Assoc. 2020 Oct 20;9(19):e017728. doi: 10.1161/JAHA.120.017728. Epub 2020 Oct 1. PMID: 33000670; PMCID: PMC7792377.
- Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H. Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies. Eur J Epidemiol. 2017 May;32(5):363-375. doi: 10.1007/s10654-017-0246-y. Epub 2017 Apr 10. PMID: 28397016; PMCID: PMC5506108.
- Yip CSC, Chan W, Fielding R. The Associations of Fruit and Vegetable Intakes with Burden of Diseases: A Systematic Review of Meta-Analyses. J Acad Nutr Diet. 2019 Mar;119(3):464-481. doi: 10.1016/j.jand.2018.11.007. Epub 2019 Jan 11. PMID: 30639206.
- Wang DD, Li Y, Bhupathiraju SN, Rosner BA, Sun Q, Giovannucci EL, Rimm EB, Manson JE, Willett WC, Stampfer MJ, Hu FB. Fruit and Vegetable Intake and Mortality: Results From 2 Prospective Cohort Studies of US Men and Women and a Meta-Analysis of 26 Cohort Studies. Circulation. 2021 Apr 27;143(17):1642-1654. doi: 10.1161/CIRCULATIONAHA.120.048996. Epub 2021 Mar 1. PMID: 33641343; PMCID: PMC8084888.
- McDonagh STJ, Wylie LJ, Webster JMA, Vanhatalo A, Jones AM. Influence of dietary nitrate food forms on nitrate metabolism and blood pressure in healthy normotensive adults. Nitric Oxide. 2018 Jan 30;72:66-74. doi: 10.1016/j.niox.2017.12.001. Epub 2017 Dec 6. PMID: 29223585.
- Zhang Y, Zhang H, An W, Li D, Qin L. Regulatory effect of dietary nitrate on blood pressure: a meta-analysis of randomized controlled trials. Food Funct. 2023 Feb 21;14(4):1839-1850. doi: 10.1039/d2fo03140j. PMID: 36740972.
- Behrens CE Jr, Ahmed K, Ricart K, Linder B, Fernández J, Bertrand B, Patel RP, Fisher G. Acute beetroot juice supplementation improves exercise tolerance and cycling efficiency in adults with obesity. Physiol Rep. 2020 Oct;8(19):e14574. doi: 10.14814/phy2.14574. PMID: 33063953; PMCID: PMC7556310.
- Pateiro M, Domínguez R, Munekata PES, Nieto G, Bangar SP, Dhama K, Lorenzo JM. Bioactive Compounds from Leaf Vegetables as Preservatives. Foods. 2023 Feb 2;12(3):637. doi: 10.3390/foods12030637. PMID: 36766166; PMCID: PMC9914076.
- Pobel D, Riboli E, Cornée J, Hémon B, Guyader M. Nitrosamine, nitrate and nitrite in relation to gastric cancer: a case-control study in Marseille, France. Eur J Epidemiol. 1995 Feb;11(1):67-73. doi: 10.1007/BF01719947. PMID: 7489775.
- De Stefani E, Boffetta P, Mendilaharsu M, Carzoglio J, Deneo-Pellegrini H. Dietary nitrosamines, heterocyclic amines, and risk of gastric cancer: a case-control study in Uruguay. Nutr Cancer. 1998;30(2):158-62. doi: 10.1080/01635589809514656. PMID: 9589435.
- Loh YH, Jakszyn P, Luben RN, Mulligan AA, Mitrou PN, Khaw KT. N-Nitroso compounds and cancer incidence: the European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition (EPIC)-Norfolk Study. Am J Clin Nutr. 2011 May;93(5):1053-61. doi: 10.3945/ajcn.111.012377. Epub 2011 Mar 23. PMID: 21430112.
- Keszei AP, Goldbohm RA, Schouten LJ, Jakszyn P, van den Brandt PA. Dietary N-nitroso compounds, endogenous nitrosation, and the risk of esophageal and gastric cancer subtypes in the Netherlands Cohort Study. Am J Clin Nutr. 2013 Jan;97(1):135-46. doi: 10.3945/ajcn.112.043885. Epub 2012 Nov 28. PMID: 23193003.
- van Breda SG, Mathijs K, Pieters HJ, Sági-Kiss V, Kuhnle GG, Georgiadis P, Saccani G, Parolari G, Virgili R, Sinha R, Hemke G, Hung Y, Verbeke W, Masclee AA, Vleugels-Simon CB, van Bodegraven AA, de Kok TM; PHYTOME consortium. Replacement of Nitrite in Meat Products by Natural Bioactive Compounds Results in Reduced Exposure to N-Nitroso Compounds: The PHYTOME Project. Mol Nutr Food Res. 2021 Oct;65(20):e2001214. doi: 10.1002/mnfr.202001214. Epub 2021 Aug 27. PMID: 34382747; PMCID: PMC8530897.
- Norat T, Lukanova A, Ferrari P, Riboli E. Meat consumption and colorectal cancer risk: dose-response meta-analysis of epidemiological studies. Int J Cancer. 2002 Mar 10;98(2):241-56. doi: 10.1002/ijc.10126. PMID: 11857415.
- Farvid MS, Sidahmed E, Spence ND, Mante Angua K, Rosner BA, Barnett JB. Consumption of red meat and processed meat and cancer incidence: a systematic review and meta-analysis of prospective studies. Eur J Epidemiol. 2021 Sep;36(9):937-951. doi: 10.1007/s10654-021-00741-9. Epub 2021 Aug 29. PMID: 34455534.
- Hernández-Ramírez RU, Galván-Portillo MV, Ward MH, Agudo A, González CA, Oñate-Ocaña LF, Herrera-Goepfert R, Palma-Coca O, López-Carrillo L. Dietary intake of polyphenols, nitrate and nitrite and gastric cancer risk in Mexico City. Int J Cancer. 2009 Sep 15;125(6):1424-30. doi: 10.1002/ijc.24454. PMID: 19449378; PMCID: PMC2787087.
- Tong M, Neusner A, Longato L, Lawton M, Wands JR, de la Monte SM. Nitrosamine exposure causes insulin resistance diseases: relevance to type 2 diabetes mellitus, non-alcoholic steatohepatitis, and Alzheimer’s disease. J Alzheimers Dis. 2009;17(4):827-44. PMID: 20387270; PMCID: PMC2952429.
- Bondonno NP, Pokharel P, Bondonno CP, Erichsen DW, Zhong L, Schullehner J, Frederiksen K, Kyrø C, Hendriksen PF, Hodgson JM, Dalgaard F, Blekkenhorst LC, Raaschou-Nielsen O, Sigsgaard T, Dahm CC, Tjønneland A, Olsen A. Source-specific nitrate intake and all-cause mortality in the Danish Diet, Cancer, and Health Study. Eur J Epidemiol. 2024 May 28. doi: 10.1007/s10654-024-01133-5. Epub ahead of print. PMID: 38802612.
- Ren JS, Kamangar F, Forman D, Islami F. Pickled food and risk of gastric cancer–a systematic review and meta-analysis of English and Chinese literature. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev. 2012 Jun;21(6):905-15. doi: 10.1158/1055-9965.EPI-12-0202. Epub 2012 Apr 12. PMID: 22499775.
- Fan AM, Steinberg VE. Health implications of nitrate and nitrite in drinking water: an update on methemoglobinemia occurrence and reproductive and developmental toxicity. Regul Toxicol Pharmacol. 1996 Feb;23(1 Pt 1):35-43. doi: 10.1006/rtph.1996.0006. PMID: 8628918.
- Essien EE, Said Abasse K, Côté A, Mohamed KS, Baig MMFA, Habib M, Naveed M, Yu X, Xie W, Jinfang S, Abbas M. Drinking-water nitrate and cancer risk: A systematic review and meta-analysis. Arch Environ Occup Health. 2022;77(1):51-67. doi: 10.1080/19338244.2020.1842313. Epub 2020 Nov 3. PMID: 33138742.
- Picetti R, Deeney M, Pastorino S, Miller MR, Shah A, Leon DA, Dangour AD, Green R. Nitrate and nitrite contamination in drinking water and cancer risk: A systematic review with meta-analysis. Environ Res. 2022 Jul;210:112988. doi: 10.1016/j.envres.2022.112988. Epub 2022 Feb 22. PMID: 35217009.
- Bowles EF, Burleigh M, Mira A, Van Breda SGJ, Weitzberg E, Rosier BT. Nitrate: “the source makes the poison”. Crit Rev Food Sci Nutr. 2024 Aug 30:1-27. doi: 10.1080/10408398.2024.2395488. PMID: 39213282.