Ποιες είναι οι βιταμίνες και τα μέταλλα που μπορούν να βοηθήσουν σε μία καλύτερη μυοσκελετική υγεία; Ποια είναι τα σύγχρονα δεδομένα σχετικά με τις διατροφικές συνήθειες και τον αντίκτυπό τους στη μυοσκελετική υγεία;

Αυτό το άρθρο αποσκοπεί στην εξέταση των μικροθρεπτικών στοιχείων σχετικά με διάφορους παράγοντες που παίζουν ρόλο στη μυοσκελετική υγεία. Σε αυτούς περιλαμβάνεται η σημασία του ασβεστίου, της βιταμίνης D, της βιταμίνης Κ και της πρωτεΐνης.

Επιπλέον, θα διερευνήσουμε το ρόλο της συνολική ποιότητας της διατροφής στην μυοσκελετική υγεία και τον αντίκτυπο διατροφικών προτύπων, όπως της μεσογειακής διατροφής.

ΒΙΤΑΜΙΝΗ D, ΑΣΒΕΣΤΙΟ ΚΑΙ ΒΙΤΑΜΙΝΗ Κ

Η βιταμίνη D και το ασβέστιο λειτουργούν συνεργιστικά για την προαγωγή της μυοσκελετικής υγείας. Η βιταμίνη D είναι απαραίτητη για την εντερική απορρόφηση του ασβεστίου, καθώς ένας ενεργός μεταβολίτης της βιταμίνης D (1,25-διυδροξυβιταμίνη D- 1,25[OH]2D) συνδέεται με τον υποδοχέα της βιταμίνης D στο εντερικό κύτταρο, επιτρέποντας έτσι την ενεργή μεταφορά ασβεστίου από το έντερο στην κυκλοφορία.

Η διατροφική βιταμίνη D αντιπροσωπεύει μόνο το ∼10-20 % της 25OHD, της κύριας κυκλοφορούσας μορφής της βιταμίνης D, ενώ η πλειονότητα (∼80-90 %) παράγεται μέσω της ενδογενούς σύνθεσης του δέρματος που προκύπτει από την άμεση έκθεση στον ήλιο.

Κατά συνέπεια, η ποσότητα της απαιτούμενης διατροφικής βιταμίνης D μπορεί να διαφέρει με βάση την έκθεση στον ήλιο λόγω της γεωγραφικής θέσης και μπορεί επίσης να επηρεαστεί από τις εποχιακές αλλαγές (καλοκαίρι έναντι χειμώνα) και τον χρωματισμό του δέρματος.

Η μη βέλτιστη κυκλοφορούσα 25OHD μπορεί να έχει έμμεσο αντίκτυπο στα οστά συμβάλλοντας στη μείωση της απορρόφησης του προσλαμβανόμενου ασβεστίου, η οποία, με τη σειρά της, μπορεί να οδηγήσει σε χαμηλά επίπεδα ασβεστίου. Αυτό μπορεί να προκαλέσει αύξηση της έκκρισης παραθορμόνης (PTH), η οποία δρα για την ανάκτηση της ομοιόστασης του ασβεστίου μέσω της οστικής επαναρρόφησης. Με την πάροδο του χρόνου, αυτό μπορεί να οδηγήσει σε μειωμένη οστική πυκνότητα, καθώς ο σχηματισμός οστού δεν είναι σε θέση να εξισώσει τους ρυθμούς απορρόφησης, αυξάνοντας έτσι τον κίνδυνο οστεοπόρωσης και καταγμάτων.

Τα επαρκή κυκλοφορούντα επίπεδα 25OHD και ασβεστίου δεν είναι μόνο σημαντικά για την υγεία των οστών, αλλά διαδραματίζουν επίσης σημαντικό ρόλο στη φυσιολογία και τη λειτουργία των μυών.

Η ανεπάρκεια βιταμίνης D συνδέεται με διαταραχές στη φυσιολογική και νευροψυχολογική λειτουργία επηρεάζοντας έτσι τη μυϊκή δύναμη, την ισορροπία και τη λειτουργία, τα οποία αυξάνουν τον κίνδυνο πτώσεων σε ηλικιωμένα άτομα.

Η χορήγηση συμπληρωμάτων βιταμίνης D είναι μια συνήθης στρατηγική για τη βελτίωση της κατάστασης της 25OHD, αλλά τα μεγαλύτερα οφέλη για τη μυϊκή λειτουργία φαίνεται να είναι σε άτομα με ανεπάρκεια (25OHD <40 nmol/l), με έλλειψη οφέλους σε άτομα με επαρκή 25OHD (≥75 nmol/l).

Με λίγα λόγια, τα οφέλη της βιταμίνης D είναι πιθανό να παρατηρηθούν μόνο όταν υπάρχει ανεπάρκεια, ενώ τα συμπληρώματα διατροφής είναι απίθανο να οδηγήσουν σε περαιτέρω βελτιώσεις αφού έχει επιτευχθεί και διατηρηθεί η Συνιστώμενη Ημερήσια Πρόσληψη (ΣΗΠ) των 600–800 IU (15–20 μg).

Το ασβέστιο αποτελεί κύριο συστατικό των οστών και των δοντιών και διαδραματίζει επίσης ουσιαστικό ρόλο ως δεύτερος αγγελιοφόρος σε μονοπάτια κυτταρικής σηματοδότησης.

Όπως εξηγήσαμε προηγουμένως, οι κυκλοφορούσες συγκεντρώσεις ασβεστίου ελέγχονται αυστηρά από την παραθορμόνη (PTH) και τη βιταμίνη D σε βάρος του σκελετού όταν η διαιτητική πρόσληψη ασβεστίου είναι ανεπαρκής.

Όσον αφορά στη Συνιστώμενη Ημερήσια Πρόσληψη (ΣΗΠ) για το ασβέστιο (1000–1200 mg), αυτή μπορεί εύκολα να επιτευχθεί με την κατανάλωση ενός φλιτζανιού γάλα (προσφέρει ∼276 mg), ενός κυπέλλου γιαούρτι (προσφέρει ∼338 mg) και περίπου μισό φλιτζάνι (∼60γρ) τυρί (προσφέρει ∼438 mg) κάθε μέρα.

Η βιταμίνη Κ υπάρχει σε δύο κύριες διατροφικές μορφές, τη βιταμίνη Κ1 (φυλλοκινόνες), που βρίσκεται κυρίως στα λαχανικά (ιδίως στα πράσινα φυλλώδη και σταυρανθή, συμπεριλαμβανομένων των ελαίων τους), και τη βιταμίνη Κ2 (μενακινόνες 4-13), που βρίσκεται κυρίως στα ζωικά προϊόντα (π.χ. γαλακτοκομικά, τυρί, αυγά και κρέας).

Η βιοδιαθεσιμότητα της βιταμίνης Κ1 από μαγειρεμένα λαχανικά είναι αρκετά χαμηλή (έως 10%), η οποία μπορεί να αυξηθεί ελαφρώς με την παρουσία διατροφικού λίπους.

Αντίθετα, η απορρόφηση της βιταμίνης Κ1 από έλαια είναι πολύ υψηλότερη, ενώ μορφές βιταμίνης Κ2 μακράς αλύσου (μενακινόνες 7, 8 και 9) έχουν υψηλότερα ποσοστά βιοπροσβασιμότητας και απορρόφησης (κοντά στο 100%) από διατροφικές πηγές όπως το νάττο, το τυρί και ο κρόκος αυγού, με μεγαλύτερο χρόνο ημιζωής από την Κ1 και την μενακινόνη 4.

Η βιταμίνη Κ διαδραματίζει ζωτικό ρόλο στη γ-καρβοξυλίωση της οστεοκαλσίνης (OC), μιας εξαρτώμενης από τη βιταμίνη Κ πρωτεΐνης (VKDP) που σχετίζεται με την ακεραιότητα των οστών και παράγεται από τους οστεοβλάστες.

Όμως, η βέλτιστη ποσότητα βιταμίνης Κ για την υποστήριξη της μυοσκελετικής υγείας παραμένει ασαφής, με τις τρέχουσες διατροφικές οδηγίες για τη βιταμίνη Κ σε διάφορες χώρες συνήθως να συνιστούν την πρόσληψη βιταμίνης Κ στα 90 και 120 μg/ημέρα για τις γυναίκες και τους άνδρες, αντίστοιχα.

ΠΡΩΤΕΪΝΗ

Αν και έχουμε γράψει για την πρωτεΐνη και την μυοσκελετική υγεία και σε προηγούμενα άρθρα, εδώ θα προσπαθήσουμε να είμαστε πιο συγκεκριμένοι και να δώσουμε καινούργιες πληροφορίες.

Αρκετές πρόσφατες συστηματικές ανασκοπήσεις και μετα-αναλύσεις έχουν αναφερθεί στη συσχέτιση ή τις επιδράσεις της πρόσληψης διαιτητικής πρωτεΐνης στην οστική πυκνότητα και τον κίνδυνο κατάγματος σε υγιείς ενήλικες.

Οι μετα-αναλύσεις αυτές αναφέρουν ότι η υψηλότερη πρόσληψη πρωτεΐνης είναι πιθανό να συνοδεύεται από βελτιωμένη οστική πυκνότητα για όλες σχεδόν τις οστικές περιοχές, από χαμηλότερο κίνδυνο κατάγματος ισχίου, ή να έχει ουδέτερη επίδραση στην οστική πυκνότητα της οσφυϊκής μοίρας της σπονδυλικής στήλης, του μηριαίου αυχένα και κίνδυνο οστεοπορωτικού κατάγματος.

Αξιοσημείωτο είναι ότι καμία από αυτές τις μετα-αναλύσεις δεν υπέδειξε επιβλαβείς επιδράσεις στην υγεία των οστών, τουλάχιστον στο πλαίσιο των προσλήψεων πρωτεΐνης των μελετών που συμπεριλήφθηκαν.

Αυτές οι θετικές επιδράσεις της διαιτητικής πρωτεΐνης στα οστά φαίνεται να εξαρτώνται από την επαρκή πρόσληψη ασβεστίου.

Έχει αναφερθεί ότι η υψηλότερη πρόσληψη πρωτεΐνης και η χορήγηση συμπληρωμάτων πρωτεΐνης μπορούν να μετριάσουν τη σχετιζόμενη με την ηλικία μείωση της άλιπης μάζας σε μεσήλικες και ηλικιωμένους ενήλικες.

Από την άλλη, το κατά πόσον η πρόσληψη πρωτεΐνης σχετίζεται θετικά με τη μυϊκή δύναμη και λειτουργία είναι λιγότερο σαφές, με τα μέχρι σήμερα στοιχεία να υποδηλώνουν ότι οφέλη μπορεί να παρατηρηθούν μόνο όταν συνδυάζονται με προπόνηση με βάρη.

Είναι σημαντικό λοιπόν να αναγνωρίσουμε την σημασία της άσκησης, ειδικά της προπόνησης με βάρη, τόσο για την υγεία των μυών όσο και των οστών.

Όσον αφορά στη Συνιστώμενη Ημερήσια Πρόσληψη (ΣΗΠ) για την πρωτεΐνη αυτό το άρθρο μας παρέχει όλες τις πληροφορίες που θα μπορούσε κάποιος να χρειαστεί.

ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ

Μέχρι σήμερα, η τήρηση στη μεσογειακή διατροφή είναι το διατροφικό πρότυπο που έχει τις πιο συνεπείς συσχετίσεις με τον χαμηλότερο κίνδυνο κατάγματος.

Μάλιστα, μετα-αναλύσεις υποδεικνύουν ότι η υψηλότερη τήρηση στη μεσογειακή διατροφή είναι πιθανό να συνοδεύεται από υψηλότερη οστική πυκνότητα σε διάφορα σημεία, συμπεριλαμβανομένου του ισχίου, της οσφυϊκής μοίρας της σπονδυλικής στήλης, του αυχένα του μηριαίου οστού και ολόκληρου του σώματος, όπως και με την ταχύτητα βάδισης και την μυϊκή δύναμη των κάτω άκρων, σε ηλικιωμένους ενήλικες.

Η Μεσογειακή διατροφή πήρε αρχικά το όνομά της μετά από μελέτες, δημοσιεύσεις και βιβλία που περιέγραφαν τη διατροφή των κατοίκων συγκεκριμένων περιοχών της Μεσογείου που είχαν μεγαλύτερο προσδόκιμο ζωής.

Η Μεσογειακή διατροφή χαρακτηρίζεται από υψηλή πρόσληψη φυτικών τροφών πλούσιων σε φυτικές ίνες όπως φρούτα, λαχανικά, όσπρια, δημητριακά και ξηρούς καρπούς και από υψηλή πρόσληψη ελαιόλαδου και θαλασσινών. Περιλαμβάνει επίσης μέτρια κατανάλωση γαλακτοκομικών, ψαριών και πουλερικών και χαμηλότερη κατανάλωση κόκκινου κρέατος, ζαχαροπλαστικής και επεξεργασμένων τροφίμων.

Έχουν επίσης αναφερθεί οφέλη μεταξύ άλλων δεικτών ποιότητας διατροφής, όπως της AHEI και της DASH και χαμηλότερου κινδύνου καταγμάτων, αλλά με λιγότερη συνέπεια μεταξύ των μελετών από ό,τι για τη μεσογειακή διατροφή.

Από τα παραπάνω, είναι προφανές ότι μια ισορροπημένη διατροφή πλούσια σε φρούτα, λαχανικά, μη επεξεργασμένο κρέας, καθώς και λιπαρά ψάρια και γαλακτοκομικά προϊόντα είναι πιθανό να καλύπτει καλύτερα τις συνολικές απαιτήσεις σε θρεπτικά συστατικά για τη βελτιστοποίηση της μυοσκελετικής υγείας.

Βέβαια, αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα πως άλλων ειδών διατροφές αποκλείεται να μπορούν να παρέχουν επαρκείς ποσότητες των θρεπτικών συστατικών που αναφέραμε, ή πως απαραίτητα εφόσον ακολουθεί κάποιος μία τέτοια διατροφή θα είναι σίγουρο πως θα λαμβάνει όλα αυτά.

Με άλλα λόγια αν έχετε αμφιβολίες για το αν παίρνετε τις βιταμίνες D, K, το ασβέστιο και την πρωτεΐνη σε επαρκείς ποσότητες για τη βέλτιστη μυοσκελετική υγεία, ή θέλετε να ακολουθήσετε μία διατροφή η οποία δεν είναι σίγουρο ότι καλύπτει αυτές τις ανάγκες, τα συμπληρώματα διατροφής είναι πάντα μία λύση.

–Suprastratum: The authority on health, fitness and nutrition

Πηγές/βιβλιογραφία/περισσότερο διάβασμα:

• Ringe JD. The effect of Vitamin D on falls and fractures. Scand J Clin Lab Invest Suppl. 2012;243:73-8. doi: 10.3109/00365513.2012.681965. PMID: 22536766.
• Lips P. Interaction between vitamin D and calcium. Scand J Clin Lab Invest Suppl. 2012;243:60-4. doi: 10.3109/00365513.2012.681960. PMID: 22536764.
• Ceglia L, Harris SS. Vitamin D and its role in skeletal muscle. Calcif Tissue Int. 2013 Feb;92(2):151-62. doi: 10.1007/s00223-012-9645-y. Epub 2012 Sep 12. PMID: 22968766.
• Bischoff-Ferrari H. Vitamin D: what is an adequate vitamin D level and how much supplementation is necessary? Best Pract Res Clin Rheumatol. 2009 Dec;23(6):789-95. doi: 10.1016/j.berh.2009.09.005. PMID: 19945690.
• Bischoff-Ferrari HA. Relevance of vitamin D in muscle health. Rev Endocr Metab Disord. 2012 Mar;13(1):71-7. doi: 10.1007/s11154-011-9200-6. PMID: 22020957.
• Pfeifer M, Begerow B, Minne HW. Vitamin D and muscle function. Osteoporos Int. 2002 Mar;13(3):187-94. doi: 10.1007/s001980200012. PMID: 11991436.
• Remelli F, Vitali A, Zurlo A, Volpato S. Vitamin D Deficiency and Sarcopenia in Older Persons. Nutrients. 2019 Nov 21;11(12):2861. doi: 10.3390/nu11122861. PMID: 31766576; PMCID: PMC6950416.
• Dawson-Hughes B. Vitamin D and muscle function. J Steroid Biochem Mol Biol. 2017 Oct;173:313-316. doi: 10.1016/j.jsbmb.2017.03.018. Epub 2017 Mar 22. PMID: 28341251.</https://suprastratum.com/wp-admin/plugins.phpa>
• Darling AL, Manders RJF, Sahni S, Zhu K, Hewitt CE, Prince RL, Millward DJ, Lanham-New SA. Dietary protein and bone health across the life-course: an updated systematic review and meta-analysis over 40 years. Osteoporos Int. 2019 Apr;30(4):741-761. doi: 10.1007/s00198-019-04933-8. Epub 2019 Mar 21. PMID: 30903209.
• Darling AL, Millward DJ, Torgerson DJ, Hewitt CE, Lanham-New SA. Dietary protein and bone health: a systematic review and meta-analysis. Am J Clin Nutr. 2009 Dec;90(6):1674-92. doi: 10.3945/ajcn.2009.27799. Epub 2009 Nov 4. PMID: 19889822.
• Shams-White MM, Chung M, Du M, Fu Z, Insogna KL, Karlsen MC, LeBoff MS, Shapses SA, Sackey J, Wallace TC, Weaver CM. Dietary protein and bone health: a systematic review and meta-analysis from the National Osteoporosis Foundation. Am J Clin Nutr. 2017 Jun;105(6):1528-1543. doi: 10.3945/ajcn.116.145110. Epub 2017 Apr 12. PMID: 28404575.
• Wallace TC, Frankenfeld CL. Dietary Protein Intake above the Current RDA and Bone Health: A Systematic Review and Meta-Analysis. J Am Coll Nutr. 2017 Aug;36(6):481-496. doi: 10.1080/07315724.2017.1322924. Epub 2017 Jul 7. PMID: 28686536.
• Wu AM, Sun XL, Lv QB, Zhou Y, Xia DD, Xu HZ, Huang QS, Chi YL. The relationship between dietary protein consumption and risk of fracture: a subgroup and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies. Sci Rep. 2015 Mar 16;5:9151. doi: 10.1038/srep09151. PMID: 25779888; PMCID: PMC5376209.
• Sahni S, Cupples LA, McLean RR, Tucker KL, Broe KE, Kiel DP, Hannan MT. Protective effect of high protein and calcium intake on the risk of hip fracture in the Framingham offspring cohort. J Bone Miner Res. 2010 Dec;25(12):2770-6. doi: 10.1002/jbmr.194. Epub 2010 Jul 26. Erratum in: J Bone Miner Res. 2011 Feb;26(2):439. PMID: 20662074; PMCID: PMC3179277.
• Dargent-Molina P, Sabia S, Touvier M, Kesse E, Bréart G, Clavel-Chapelon F, Boutron-Ruault MC. Proteins, dietary acid load, and calcium and risk of postmenopausal fractures in the E3N French women prospective study. J Bone Miner Res. 2008 Dec;23(12):1915-22. doi: 10.1359/jbmr.080712. PMID: 18665794; PMCID: PMC2929535.
• Dawson-Hughes B, Harris SS. Calcium intake influences the association of protein intake with rates of bone loss in elderly men and women. Am J Clin Nutr. 2002 Apr;75(4):773-9. doi: 10.1093/ajcn/75.4.773. PMID: 11916767.
• Houston DK, Nicklas BJ, Ding J, Harris TB, Tylavsky FA, Newman AB, Lee JS, Sahyoun NR, Visser M, Kritchevsky SB; Health ABC Study. Dietary protein intake is associated with lean mass change in older, community-dwelling adults: the Health, Aging, and Body Composition (Health ABC) Study. Am J Clin Nutr. 2008 Jan;87(1):150-5. doi: 10.1093/ajcn/87.1.150. PMID: 18175749.
• Houston DK, Nicklas BJ, Ding J, Harris TB, Tylavsky FA, Newman AB, Lee JS, Sahyoun NR, Visser M, Kritchevsky SB; Health ABC Study. Dietary protein intake is associated with lean mass change in older, community-dwelling adults: the Health, Aging, and Body Composition (Health ABC) Study. Am J Clin Nutr. 2008 Jan;87(1):150-5. doi: 10.1093/ajcn/87.1.150. PMID: 18175749.
• Gielen E, Beckwée D, Delaere A, De Breucker S, Vandewoude M, Bautmans I; Sarcopenia Guidelines Development Group of the Belgian Society of Gerontology and Geriatrics (BSGG). Nutritional interventions to improve muscle mass, muscle strength, and physical performance in older people: an umbrella review of systematic reviews and meta-analyses. Nutr Rev. 2021 Jan 9;79(2):121-147. doi: 10.1093/nutrit/nuaa011. PMID: 32483625.
• Wirth J, Hillesheim E, Brennan L. The Role of Protein Intake and its Timing on Body Composition and Muscle Function in Healthy Adults: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. J Nutr. 2020 Jun 1;150(6):1443-1460. doi: 10.1093/jn/nxaa049. PMID: 32232404.
• Nunes EA, Colenso-Semple L, McKellar SR, Yau T, Ali MU, Fitzpatrick-Lewis D, Sherifali D, Gaudichon C, Tomé D, Atherton PJ, Robles MC, Naranjo-Modad S, Braun M, Landi F, Phillips SM. Systematic review and meta-analysis of protein intake to support muscle mass and function in healthy adults. J Cachexia Sarcopenia Muscle. 2022 Apr;13(2):795-810. doi: 10.1002/jcsm.12922. Epub 2022 Feb 20. PMID: 35187864; PMCID: PMC8978023.
• O’Bryan SJ, Giuliano C, Woessner MN, Vogrin S, Smith C, Duque G, Levinger I. Progressive Resistance Training for Concomitant Increases in Muscle Strength and Bone Mineral Density in Older Adults: A Systematic Review and Meta-Analysis. Sports Med. 2022 Aug;52(8):1939-1960. doi: 10.1007/s40279-022-01675-2. Epub 2022 May 24. PMID: 35608815; PMCID: PMC9325860.
• Palmer CR, Blekkenhorst LC, Lewis JR, Ward NC, Schultz CJ, Hodgson JM, Croft KD, Sim M. Quantifying dietary vitamin K and its link to cardiovascular health: a narrative review. Food Funct. 2020 Apr 30;11(4):2826-2837. doi: 10.1039/c9fo02321f. PMID: 32211680.
• Palmer CR, Koch H, Shinde S, Blekkenhorst LC, Lewis JR, Croft KD, Hodgson JM, Sim M. Development of a Vitamin K Database for Commercially Available Food in Australia. Front Nutr. 2021 Dec 9;8:753059. doi: 10.3389/fnut.2021.753059. PMID: 34957176; PMCID: PMC8698136.
• Akbari S, Rasouli-Ghahroudi AA. Vitamin K and Bone Metabolism: A Review of the Latest Evidence in Preclinical Studies. Biomed Res Int. 2018 Jun 27;2018:4629383. doi: 10.1155/2018/4629383. PMID: 30050932; PMCID: PMC6040265.
• Malmir H, Saneei P, Larijani B, Esmaillzadeh A. Adherence to Mediterranean diet in relation to bone mineral density and risk of fracture: a systematic review and meta-analysis of observational studies. Eur J Nutr. 2018 Sep;57(6):2147-2160. doi: 10.1007/s00394-017-1490-3. Epub 2017 Jun 21. PMID: 28638994.
• Benetou V, Orfanos P, Feskanich D, Michaëlsson K, Pettersson-Kymmer U, Byberg L, Eriksson S, Grodstein F, Wolk A, Jankovic N, de Groot LCPGM, Boffetta P, Trichopoulou A. Mediterranean diet and hip fracture incidence among older adults: the CHANCES project. Osteoporos Int. 2018 Jul;29(7):1591-1599. doi: 10.1007/s00198-018-4517-6. Epub 2018 Apr 14. PMID: 29656347.
• Jennings A, Mulligan AA, Khaw KT, Luben RN, Welch AA. A Mediterranean Diet Is Positively Associated with Bone and Muscle Health in a Non-Mediterranean Region in 25,450 Men and Women from EPIC-Norfolk. Nutrients. 2020 Apr 21;12(4):1154. doi: 10.3390/nu12041154. PMID: 32326165; PMCID: PMC7231007.
• Byberg L, Bellavia A, Larsson SC, Orsini N, Wolk A, Michaëlsson K. Mediterranean Diet and Hip Fracture in Swedish Men and Women. J Bone Miner Res. 2016 Dec;31(12):2098-2105. doi: 10.1002/jbmr.2896. Epub 2016 Sep 8. PMID: 27345330.
• Benetou V, Orfanos P, Pettersson-Kymmer U, Bergström U, Svensson O, Johansson I, Berrino F, Tumino R, Borch KB, Lund E, Peeters PH, Grote V, Li K, Altzibar JM, Key T, Boeing H, von Ruesten A, Norat T, Wark PA, Riboli E, Trichopoulou A. Mediterranean diet and incidence of hip fractures in a European cohort. Osteoporos Int. 2013 May;24(5):1587-98. doi: 10.1007/s00198-012-2187-3. Epub 2012 Oct 20. PMID: 23085859.
• Haring B, Crandall CJ, Wu C, LeBlanc ES, Shikany JM, Carbone L, Orchard T, Thomas F, Wactawaski-Wende J, Li W, Cauley JA, Wassertheil-Smoller S. Dietary Patterns and Fractures in Postmenopausal Women: Results From the Women’s Health Initiative. JAMA Intern Med. 2016 May 1;176(5):645-52. doi: 10.1001/jamainternmed.2016.0482. PMID: 27019044; PMCID: PMC7057761.
• Noori M, Jayedi A, Khan TA, Moradi S, Shab-Bidar S. Mediterranean dietary pattern and bone mineral density: a systematic review and dose-response meta-analysis of observational studies. Eur J Clin Nutr. 2022 Dec;76(12):1657-1664. doi: 10.1038/s41430-022-01093-7. Epub 2022 Feb 16. PMID: 35173291.
• Coelho-Júnior HJ, Trichopoulou A, Panza F. Cross-sectional and longitudinal associations between adherence to Mediterranean diet with physical performance and cognitive function in older adults: A systematic review and meta-analysis. Ageing Res Rev. 2021 Sep;70:101395. doi: 10.1016/j.arr.2021.101395. Epub 2021 Jun 19. PMID: 34153553.
• Webster J, Dalla Via J, Langley C, Smith C, Sale C, Sim M. Nutritional strategies to optimise musculoskeletal health for fall and fracture prevention: Looking beyond calcium, vitamin D and protein. Bone Rep. 2023 May 5;19:101684. doi: 10.1016/j.bonr.2023.101684. PMID: 38163013; PMCID: PMC10757289.
• Chiuve SE, Fung TT, Rimm EB, Hu FB, McCullough ML, Wang M, Stampfer MJ, Willett WC. Alternative dietary indices both strongly predict risk of chronic disease. J Nutr. 2012 Jun;142(6):1009-18. doi: 10.3945/jn.111.157222. Epub 2012 Apr 18. PMID: 22513989; PMCID: PMC3738221.
• Appel LJ, Moore TJ, Obarzanek E, Vollmer WM, Svetkey LP, Sacks FM, Bray GA, Vogt TM, Cutler JA, Windhauser MM, Lin PH, Karanja N. A clinical trial of the effects of dietary patterns on blood pressure. DASH Collaborative Research Group. N Engl J Med. 1997 Apr 17;336(16):1117-24. doi: 10.1056/NEJM199704173361601. PMID: 9099655.